Dünyada iyi şeylerle, zararlı, kötü şeyler karışıktır. Faydalı şeyleri yapan, saadete kavu-şur. Zararlı şeyleri yapan, felâkete yakalanır, hep sıkıntı çeker. Allahü teâlâ çok merhametli olduğu için, iyi şeylerle kötüleri ayırmak için insanda bir kuvvet yarattı. Bu kuvvete Akıl denir. Aklı sağlam, temiz olan kimse hep iyi şeyleri bulur, yapar. Günah işleyenlerin aklı bozulur. Ayırma işini iyi yapamaz. İnsan, kötü şeyleri yaparak, işleri zararlı olur. Eshâb-ı kirâm hiç günah işlemedikleri için, akılları sağlam ve kuvvetli idi. Bunun için işlerinde hep muvaffak oldular. Dünyada ve ahirette saadete kavuştular.

İnsanların çoğu akıl hastası olarak, sıkıntı içinde yaşıyor. Allahü teâlâ merhamet ederek, bu işi kendi yapıyor. İyi işleri ve kötü işleri Peygamberleri vâsıtası ile bildirdi ve iyileri yapınız diyerek emir verdi. Kö-tü işleri yapmayı yasak etti. Allahü teâlânın bu emirlerine ve yasaklarına Din denildi. Muhammed aleyhisselâmın bildirdiği dine İslâmiyet denildi. Faydalı şeyleri öğrenmek ve yapmak isteyenin, islâm dinine uyması, yani Müslü-man olması lâzımdır.

Bazı Avrupalılar, akılları ile anlayarak İslâmiyetin emirlerini yapıyor, muvaffak oluyorlar. Cahiller, bu hâli görünce, Hıristiyanlar ilerici olur diyor. Müslüman ismini taşıyanlar, İslâmiyete uymayınca, başarı-sız oluyorlar. Cahiller bu hâli görünce, İslâmiyet terakkîye mânidir, gericiliktir yaygarasını basıyorlar. Hâlbuki, bazı Avrupalılar, Hıristiyanlığa uymayıp, İslâmiyete uydukları zaman terakkî etmekte, Müslüman ismi taşıyan ahmaklar da, İslâmiyete uymadıkları için geri kalmaktadır.

“Ey insanoğlu! Allahü teâlâ bütün eşyayı senin için yarattı. Seni de kendisi için yarattı. Sen ise, Allahü teâlânın senin için yarattığı şey ile meşgûl oldun, nimetin sahibini unuttun. Sana gelen bağış ve lü-tuflarından faydalandın, vereni hatırlamadın. Böylece nimetin şükrünü eda etmedin. Sana verdiği ihsan ve lütufla-rının hürmetine riayet etmedin. Nimet sahibine şükür, O’nun verdiği nimete şükür etmektir. Bu da, kendisine verdiği nimetten dolayı O’na senada bulunmakla olur.” İmâm-ı Gazâlî