MENKIBE - İMÂM-I ÂZAM’IN İLİM VE ZEKÂSI

Bir Dehrî (Allaha inanmayan kimse), Hıristiyan âleminden İslâm diyârına gelmişti. Geldiği yerde yaptığı münâzaralarda karşısına çıkan herkesi yenmişti.

İmâm-ı Âzam hocası Hammâd ile toplantının yapılacağı câmiye gittiler. Daha çocuk olan İmâm-ı Âzam, inkârcı Dehrî’nin karşısına çıktı. Dehrî konuşmaya başladı:
- Var olan şeyin, başlangıcı ve sonu olmamak olur mu?
- Sayıları bilir misin?
- Elbette bilirim.
- Birden önce hangi sayı vardır?
- Birden önce bir şey yoktur.
- Mecâzî (bir) sayısından önce bir şey olmayınca hakiki bir olandan önce nasıl bir şey olabilir?
Dehrî bu cevap karşısında şaşırdı, şöyle bir soru sordu:
- Her şeyin bir ciheti bulunur. Dediğin hakiki birin yüzü hangi taraftadır?
- Mumu yakınca, ışığı hangi tarafta görünür?
- Her taraftan görünür?
- Mecâzî olan bir ışığın hâli böyle olunca, ebedî olup, eni boyu olmayan göklerin ve yerlerin nûru olanın hâli nasıl olur?
Dehrî yeni bir soru sordu:
- Her var olanın muhakkak bir yeri vardır. Hakiki var dediğinin yeri neresidir?
Ebû Hanife biraz süt getirdikten sonra şu soruyu sordu:
- Bu sütte yağ var mıdır?
- Elbette vardır.
- Yağ sütün neresindedir?
- Hiç bir yerine mahsus değildir.
- Yok olan bir varlığın hâli böyle olursa, göklerin ve yerlerin yaratıcısı, dâimî ve ebedî olanın hâli niçin böyle olmasın?
Dehrî bir soru daha sordu:
- Şimdi O ne iş yapıyor?
- Sen bana bütün sorularını minberden sordun, şimdi bir kere de sen oradan inip, benim yerime gel, ben minbere çıkayım, sana oradan cevap vereyim.
Dehrî minberden indi, İmâm-ı Âzam çıkıp şöyle konuştu:
- Minberde senin gibi Allahü teâlâyı yaratıklara benzeten birini yere indirir, benim gibi Allahü teâlâyı her bakımdan bir ve tek bilen birini kürsüye çıkarır, O’nun işi şimdi budur.
Sonra sûre-i Rahman’ın 28. âyet-i kerîmesinin sonunu okudu. Bunun üzerine mel’un Dehrî söyleyecek söz bulamadı, yenildi ve kahroldu. Oradan uzaklaşıp gitti.